Oyun Teorisi -Part II

William Goldman’ın aynı adlı romanından uyarlanan 1987 yapımı Prenses Gelin filminin bir sahnesinde, kahraman Westley ezeli düşmanı Vizzini ile bir akıl oyunu düellosu yapmaktadır. Westley, masaya iki adet şarap kadehi koyar ve kadehlerden birinin içerisine zehir kattığını, Vizzini’nin bir seçim yapması gerektiğini söyler.

Vizzini alaycı bir ifade ile “Ama bu çok kolay” der ve devam eder:

“Yapmam gereken tek şey seninle ilgili bildiklerimden bir sonuca ulaşmak. Zehri kendi kadehine mi yoksa düşmanının kadehine mi koyacak türde bir adamsın ? Zeki bir adam zehri kendi kadehine koyar, çünkü sadece gerçek bir aptal önüne konulanı tercih eder. Ben de aptal olmadığıma göre, senin önündeki kadehi seçmem. Fakat sen de benim aptal olmadığımı biliyor olmalısın. Planını buna göre yapmışsındır, o yüzden kendi önümdeki kadehi de seçemem.”

Not: Video içeriği üst paragrafta Türkçe olarak anlatılmıştır.

Ve Vizzini kendi önündeki kadehi içer. Westley ise bu durumda seçiminin yanlış olduğunu söyler. Gizlice kadehleri değiştiren Vizzini ise gülmeye başlar. Fakat işin aslı farklıdır. Westley her iki kadehe de zehir koymuştur, çünkü bir süredir bu zehre karşı kendi bağışıklığını zaten güçlendirmiştir. Vizzini devrilir ve kahramanımız Westley de prensesi kurtarır.

Prenses Gelin (The Princess Bride) filmi oyun teorisindeki ilk ve tek film değil. 2001 yapımı Oscar ödüllü Akıl Oyunları filmi ile oyun teorisi de popülerlik kazanmış oldu.

Filmde Russell Crowe oyun teorisinin ilk kuramcılarından olan John Nash’i canlandırmaktadırlar.  Nash hayatı boyunca paranoid şizofreni hastalığı ile mücadele etmiş ve 1994 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanmıştır. Kazandığı ödülü oyun tasarlayarak değil, Neumann’ın teorisini geliştirip uygulama alanlarını bulduğu için almıştır. Nash dengesi -Nash’in tasarladığı teori- karşısındakinin stratejini bilen fakat kararını değiştirip değiştirmeyeceğinden emin olmayan iki oyuncu senaryosu kurar. Nihayetinde iki taraf da aynı stratejiye devam etmeyi tercih eder.

Adam Smith’in Görünmez El Kuramı konusunda değindiğimiz gibi, Smith, 18. yüzyılda insanların bencil olduğunu ve bu bencilliğin piyasa vasıtasıyla tüm topluma yarar sağladığını savunur. Buna karşın oyun teorisi insanların bencilliğinin, birbirleriyle pazarlıkta nasıl etkili olduğunu araştırır.

Oyun teorisi aslında bu örneklerden çok daha geniş kullanım alanına sahiptir. Hem  tahmin sanatı hem de savaş oyunlarıdır aynı zamanda. İnsanların söz gelimi mevcut ve olabilecek senaryolarda nasıl davrandığını anlamaya çalışır. Bu senaryoların ortak özelliği oyundaki bir kişinin hareketinin diğer oyuncuları etkileyeceğidir. Bu oyunlar sıfır toplamlı yani bir kaybeden ve bir kazananın olduğu ve ya her iki tarafın kazandığı tip oyunlardır.  Anlaşılacağı üzere burada anahtar kelime tahmin.

İnsan etkileşimi, stratejik bağımlılık tarafından şekillenmektedir. Bu nedenle ekonomi, işletme, politikada sıklıkla başvurulmaktadır. Örneğin; Finansçılar satın alımlarda, çalışanlar maaş pazarlıklarında, politikacılar seçimlerde-ticari anlaşmalarda ve ya ülke sınırlarını etkileyen ve benzeri durumlarda, şirketler ise rakiplerine karşı rakiplerini  alt edecek yöntemleri araştırırken hatta bir öğrenci öğretmeninden fazla not isterken dahi bu teoriyi kullanır.

Teori olumlu kullanılabildiği gibi, ABD ve Sovyetler Birliği tarafından Soğuk savaş sırasında olumsuz açıdan kullanılmıştır. Her iki ülke de karşılarındaki ülkeleri alt edecek nükleer silahlara sahipti ve bir tarafın kullanması diğer tarafın kullanımının fitilini ateşleyecekti. Yani her iki taraf da bunun birbirleri için imha olacağını biliyordu. Bu konudaki oyun teorisini ise 1960’larda Thomas Schelling Çatışma Stratejisi adlı ilk klasik eserinde incelemiştir.

Vardığı sonuç ise inanılmaz. Çünkü her iki ülke de olası nükleer saldırı sonrası halkını bu saldırılardan koruyacak sığınaklar yapmak yerine ellerindeki silah gücünü korumaya ve geliştirmeye çalışıyordu. Sadece karada değil, deniz kuvvetlerinde de durum aynı şekli almaya başlamış ve deniz altları da savaş başlığı takar hale gelmişti. Tabi karşılıklı olarak her iki ülke de birbirlerinin elinde ne tür bir güç olduğunu yahut nereyi hedeflediğini bilmiyordu. Bu durum da aralarındaki açmazlığı tetikliyor ve gerilimin tırmanmasına neden oluyordu.

Türk zeka ve strateji oyunu mangala ve satranç gibi bir çok oyun da oyun teorisinin kapsamı alanına girer. Ve oyun teorisi, insan davranışlarındaki gerçeklikleri ve yapıyı daha çok ortaya çıkarmaktadır. Ve Avinash Dixit’in (Princeton Üniversitesi) de dediği gibi

“Teori henüz tamamlanmış değil ve başarılı bir strateji belirlemek hala bir çok açıdan bir sanattır.”

Oyun Teorisi Kısa Kronolojisi;

1944- The Game Theory and Economic Behavior (John von Neumann & Oskar Morgenstein) kitabın yayımlanır

1950- Tutuklu İkilemi formüle edilir; Adam Smith’in 150 yıllık ekonomi kuramına kafa tutar nitelikte John Nash “Nash Dengesi”  kuramını ortaya atar.

1960- Thomas Schelling’in ilk klasiği Çatışma Stratejisi kitabının yayımlanır.

1994- Nash Nobel Ekonomi ödülünün sahibi olur.

Kaynak:

  1. Conway, Edmung. Gerçekten Bilmeniz Gereken 50 Ekonomi Fikri. Ankara: Domingo, 2015.
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/John_Forbes_Nash_Jr.
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/The_Princess_Bride_(film)
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/A_Beautiful_Mind_(film)

Videolar;

  1. https://www.youtube.com/watch?v=rMz7JBRbmNo&t=4s
  2. https://www.youtube.com/watch?v=nh2MipOkPQ8

Fotoğraf: http://wallpaperswide.com/sunrise_over_acatenango_volcano_guatemala-wallpapers.html

© 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu maddeleri gereğince yapılan her türlü izinsiz alıntılanma, yayınlama hakkında yasal işlem başlatılacaktır.

All Rights Reserved © 5846.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.